Kalkış ve İniş: Rüzgâra Karşı, Flaplar ve Mesafe

Kalkış ve iniş, uçuşun pistle havanın buluştuğu iki kritik anıdır. İkisinde de uçak düşük hızda ve yere yakındır; hata yapma payı azdır. Bu adımda bu iki anı yöneten kuralları görüyoruz.

Uçak havaya göre kalkar

Kanadın gördüğü şey hava hızıdır, yere göre hız değil. Uçak, kanadı yeterli kaldırma üretecek hava hızına ulaştığında yerden kesilir. Bu hız, stall hızından biraz yüksektir; bu yazıdaki örneklerde stall hızının 1,2 katını kullanıyoruz.

FAA’nın uçuş el kitabına göre karşı rüzgâr, uçak daha hızlanmaya başlamadan ona bir miktar hava hızı kazandırır. Uçağın bu hava hızına ulaşmak için gereken yer hızı azalır; yer hızı azalınca yer koşusu da kısalır.

Karşı rüzgârArka rüzgârkısa yer koşusuuzun yer koşusurüzgârrüzgârAynı hava hızında yerden kesilir; karşı rüzgârda bu hıza daha az yer hızıyla ulaşılır.

Yer koşusu kabaca yer hızının karesiyle orantılıdır. Bu yüzden rüzgârın etkisi beklenenden büyüktür. FAA’nın el kitabındaki pratik kural: Kalkış hızının %10’u kadar karşı rüzgâr kalkış mesafesini yaklaşık %19 kısaltır; aynı büyüklükte arka rüzgâr ise yaklaşık %21 uzatır.

Bir model uçakla örnek

1,4 kg kütleli, 30 dm² kanat alanlı ve 6 N statik itkili bir eğitim modelini asfalt pistte düşünelim. Stall hızı yaklaşık 7,9 m/s, yerden kesilme hızı yaklaşık 9,5 m/s’dir:

• Rüzgârsız: yaklaşık 16,6 m yer koşusu
• 3 m/s karşı rüzgârda: yaklaşık 8,3 m
• 2 m/s arka rüzgârda: yaklaşık 23,3 m

Model uçaklarda rüzgâr hızı, kalkış hızına göre büyük olduğu için etkisi tam boyutlu uçaklardan çok daha belirgindir. Birkaç m/s’lik karşı rüzgâr, koşuyu yarıya indirebilir.

Diğer etkenler

• Ağırlık: Ağır uçağın stall hızı ve yerden kesilme hızı yükselir; aynı itkiyle daha yavaş ivmelenir. Koşu iki yönden uzar.
• Pist yüzeyi: Çim, tekerleklerin yuvarlanma direncini artırır. Uzun ya da ıslak çimde koşu belirgin şekilde uzar.
• Yoğunluk irtifası: Yedinci adımda gördüğümüz gibi sıcak ve yüksek sahalarda hem gereken gerçek hız artar hem itki azalır.
• Rüzgârın yönü: Pist rüzgâra tam karşı değilse rüzgârın yalnızca karşıdan gelen bileşeni koşuyu kısaltır; yandan gelen bileşen ise uçağı yana iter. Bunu bir sonraki adımda ayrıntılı göreceğiz.

Flaplar

Flaplar, kanadın firar kenarındaki aşağı açılabilen yüzeylerdir. FAA’nın el kitabına göre flaplar kanadın kamburluğunu artırarak hem kaldırmayı hem sürüklemeyi artırır. Böylece uçak:

• Daha düşük hızda stall olur; daha yavaş kalkıp inebilir.
• İnişte hızlanmadan daha dik bir açıyla alçalabilir.

Kalkışta genellikle az miktarda flap (ya da hiç flap) kullanılır. Tam flabın ürettiği büyük sürükleme ivmelenmeyi ve tırmanışı zayıflatır. İnişte ise tam flap, yaklaşma hızını ve iniş mesafesini azaltır. Gerçek uçakta doğru flap ayarı uçağın el kitabındadır.

İniş: aynı kurallar tersinden

İnişte de uçak havaya göre uçar. Karşı rüzgâr, aynı yaklaşma hava hızında daha düşük bir yer hızı demektir; uçak daha kısa mesafede durur. Arka rüzgârda iniş ise hem daha uzun mesafe hem pistin sonunu aşma riski demektir. Bu yüzden hem kalkış hem iniş, mümkün olduğunca rüzgâra karşı yapılır.

Model uçakçı için pratik sonuçlar

• Sahaya geldiğinizde önce rüzgâra bakın. Bir rüzgâr tulumu, ağaçların hareketi ya da bir ot parçası yeterlidir.
• Arka rüzgârla kalkmayın. Koşu uzar, uçak yerden “zorla” koparılmaya çalışılırsa stall riski doğar.
• Yan rüzgârda kalkış koşusunun başında kanatçığı rüzgâr tarafına verin; FAA’nın el kitabı bunu rüzgâr tarafındaki kanadın kalkmasını önlemek için önerir. Yön için rudder kullanın.
• Çim sahada daha uzun koşu ve daha fazla itki planlayın.

Kendin dene

Rüzgârı 0’dan 3 m/s’ye çıkarın ve kırmızı bayrağın (yerden kesilme noktası) gri bayrağa (rüzgârsız durum) göre nasıl geriye kaydığını izleyin. Sonra rüzgârı −2 m/s yapın. Flap ve pist yüzeyini de değiştirerek karşılaştırın.

Bir sonraki adım

Rüzgâr yalnızca kalkışı değil, uçuşun tamamını etkiler. Bir sonraki adımda rüzgârda nasıl düz bir rotada uçulacağını, yer hızını ve rüzgâr düzeltme açısını göreceğiz.