Üç Eksen ve Kumanda Yüzeyleri: Aileron, Elevatör ve Rudder

Şimdiye kadar uçağı havada tutan kuvvetleri ve kanadın sınırlarını gördük. Bu adımda pilotun uçağı nasıl yönettiğine geçiyoruz. Bir araba yalnızca sağa sola döner; uçak ise üç boyutta hareket eder.

Üç eksen

Uçak havada üç hayali eksen etrafında döner. Bu üç eksen de uçağın ağırlık merkezinde kesişir. Kumanda yüzeyleri hareket ettiğinde, ürettikleri kuvvet uçağı bu nokta etrafında döndürür.

• Boyuna eksen: Burundan kuyruğa uzanır. Bu eksen etrafındaki harekete yatış (roll) denir.
• Yanal eksen: Bir kanat ucundan diğerine uzanır. Bu eksen etrafındaki harekete yunuslama (pitch) denir; burun kalkar ya da iner.
• Dikey eksen: Uçağın içinden yukarıdan aşağıya geçer. Bu eksen etrafındaki harekete sapma ya da yön değişimi (yaw) denir; burun sağa ya da sola döner.

Aileron: Yatış kumandası

Aileronlar kanatların dış arka kısmındaki hareketli yüzeylerdir ve birbirine ters yönde hareket eder. Sağa yatmak için sağ aileron yukarı kalkar, sol aileron aşağı iner.

Aşağı inen aileron bulunduğu kanadın kaldırmasını artırır; yukarı kalkan aileron ise kendi kanadının, yani karşı kanadın kaldırmasını azaltır. İki kanat arasındaki bu kaldırma farkı uçağı boyuna eksen etrafında yatırır.

Elevatör: Yunuslama kumandası

Elevatör, yatay kuyruğun arkasındaki hareketli yüzeydir. Kumandayı kendinize doğru çektiğinizde elevatör yukarı kalkar. Kuyrukta aşağı yönlü bir kuvvet oluşur, kuyruk aşağı, burun yukarı döner.

Elevatör yalnızca yüksekliği değil, hücum açısını da kontrol eder. Önceki adımda gördüğümüz gibi stall’ı belirleyen de hücum açısıdır. Bu yüzden elevatör, stall’a karşı en önemli kumandadır.

Rudder: Yön kumandası

Rudder, dikey kuyruğun arkasındaki hareketli yüzeydir. Sağa saptırıldığında kuyruğu sola iter ve burun sağa döner. Rudder yerde taksi yaparken yön vermek ve havada dönüşleri düzgün (koordineli) yapmak için kullanılır.

Uçak aslında nasıl döner?

Uçak havada dümenle değil, yatışla döner. Uçak yattığında kanadın kaldırma kuvveti de eğilir. Kaldırmanın yatay bileşeni uçağı dönüşün merkezine doğru çeker, tıpkı virajda yatan bir bisikletli gibi. Bu yüzden dönüş, aileronla yatış verilerek başlar. Yükseklik kaybetmemek için de elevatörle bir miktar burun yukarı komutu verilir. Önceki adımda bunun yük faktörünü ve stall hızını artırdığını görmüştük.

Ters sapma: Neden rudder da gerekir?

Aileron verdiğinizde aşağı inen aileron yalnızca kaldırmayı değil, sürüklemeyi de artırır. Bu yüzden yükselen kanat biraz geride kalır ve uçağın burnu, dönmek istediğiniz yönün tersine sapmaya çalışır. Buna ters sapma (adverse yaw) denir.

Pilotlar bunu, aileronla aynı yöne az miktarda rudder vererek dengeler. Böylece uçak kaymadan, düzgün bir şekilde döner. Pek çok model uçakta aileronların aşağıya daha az, yukarıya daha çok hareket edecek şekilde ayarlanması (diferansiyel aileron) da bu etkiyi azaltmak içindir.

Model uçakta kumandalar

Model uçak kumandalarında en yaygın düzen Mode 2’dir:

• Sol çubuk: yukarı-aşağı gaz, sağ-sol rudder
• Sağ çubuk: yukarı-aşağı elevatör, sağ-sol aileron

Kendin dene

Mode 2 bir kumandanın çubuklarını aşağıdaki kaydırıcılarla hareket ettirin. Her yüzeyin hangi yöne oynadığını ve ters sapmanın ne zaman ortaya çıktığını görün.

Bir sonraki adım

Üç eksenin de ağırlık merkezinden geçtiğini söyledik. Bu nokta yanlış yerde olursa en iyi pilot bile uçağı kontrol etmekte zorlanır. Bir sonraki adımda ağırlık merkezini ve model uçağın nasıl dengeleneceğini ele alacağız.