Stall (Perdövites): Hız Değil, Açı Meselesi

Önceki adımda kaldırmanın hücum açısıyla arttığını, ama bunun sınırsız olmadığını gördük. Bu adımda havacılığın en önemli kavramlarından birini ele alıyoruz: stall, Türkçe havacılık terimiyle perdövites.

Stall nedir?

Stall, kanadın kritik hücum açısını aşması sonucu kaldırmanın aniden azalmasıdır. Bu açıya kadar hava kanadın üst yüzeyini izler. Açı biraz daha artınca hava üst yüzeyden ayrılır, kanadın arkasında düzensiz girdaplar oluşur ve kaldırma birden düşer.

Burada sık yapılan bir hatayı düzeltelim: “Stall” motorun durması anlamına gelmez. Motor tam güçte çalışırken de kanat stall olabilir.

En önemli kural: Stall bir açı meselesidir

FAA’nın pilot el kitabı bu noktayı özellikle vurgular: Bir uçak her hızda, her duruşta ve her güç ayarında stall olabilir. Belirleyici olan hız değil, kanadın hücum açısıdır.

Peki uçaklar için neden bir “stall hızı” verilir? Çünkü düz uçuşta, belirli bir ağırlıkta, kanadı kritik açıya getirmeden havada kalmanın alt sınırı budur. Bu hızın altında uçağı havada tutacak kaldırmayı üretmek için kritik açıyı aşmak gerekir. Ancak bu sayı yalnızca belirtilen koşullar için geçerlidir. Ağırlık, dönüş ve manevralar stall hızını değiştirir.

Dönüşte stall hızı neden yükselir?

Uçak dönmek için yatış yapar. Yatışta kaldırma kuvveti eğilir; bir kısmı uçağı döndürür, kalan kısmı ağırlığı taşır. Yüksekliği korumak için kanadın toplamda daha fazla kaldırma üretmesi gerekir. Kanadın taşıdığı yükün ağırlığa oranına yük faktörü (n) denir ve sabit irtifada dönüşte n = 1 / cos(yatış açısı) olur.

Stall hızı yük faktörünün kareköküyle artar:

• 30° yatış: n ≈ 1,15 → stall hızı yaklaşık %7–8 artar
• 45° yatış: n ≈ 1,41 → stall hızı yaklaşık %19 artar
• 60° yatış: n = 2 → stall hızı yaklaşık %41 artar

Önceki adımdaki örnek modelimizin düz uçuşta stall hızı 8,0 m/s idi. 60° yatışlı bir dönüşte bu değer yaklaşık 11,3 m/s’ye çıkar. Yani düz uçuşta rahatça uçtuğu bir hızda, sert bir dönüşte stall olabilir.

Ağırlığın etkisi

Ağırlık arttıkça aynı kaldırmayı üretmek için daha yüksek hız ya da daha büyük hücum açısı gerekir. Bu nedenle ağır yüklenmiş bir model daha yüksek bir hızda stall olur. Önceki adımda gördüğümüz gibi, stall hızı ağırlığın kareköküyle artar.

Stall belirtileri ve toparlanma

Stall’a yaklaşan bir uçakta genellikle şunlar görülür:

• Kumandalar “yumuşar”, uçak komutlara geç ve zayıf tepki verir.
• Burun kalkık olduğu hâlde uçak yükseklik kaybetmeye başlar.
• Kanatlardan biri aniden düşebilir; uçak bir tarafa yatar.

Toparlanmanın temel kuralı hücum açısını azaltmaktır. FAA’nın uçuş el kitabında anlatılan temel sıra şöyledir:

1. Hücum açısını azaltın: Elevatör komutunu bırakın ve stall belirtileri kaybolana kadar burnu gerektiği kadar indirin. Kanat yeniden kaldırma üretmeye başlar.
2. Kanatları düzeltin: Uçağı aileronlarla düz konuma getirin.
3. Gücü uygun şekilde kullanın: Gerekiyorsa gazı artırarak hızı geri kazanın, ardından yumuşakça düz uçuşa dönün.

Kendin dene

Düz uçuştaki stall hızını ve uçuş hızınızı girin, sonra yatış açısını artırın. Hangi yatışta stall payınızın bittiğini görün.

Özet

• Stall, kritik hücum açısının aşılmasıdır; her hızda olabilir.
• Dönüşlerde ve yük arttığında stall hızı yükselir.
• Toparlanmanın anahtarı hücum açısını azaltmaktır.

Bir sonraki adım

Hücum açısını, yatışı ve yönü nasıl kontrol ediyoruz? Bir sonraki adımda uçağın üç eksenini ve bu eksenler etrafındaki hareketi sağlayan kumanda yüzeylerini tanıyacağız.